مصاحبه و انواع آن"
ابتدا تعریفی از مصاحبه به همراه اصول آن در روانشناسی را ارائه می کنیم و سپس انواع مصاحبه را مورد بررسی قرار می دهیم.
مصاحبه و اصول آن در روانشناسی
مصاحبه یکی از روشهای بسیار معتبر و رایج تشخیص و ارزشیابی می باشد و شاید بتوان آن را از اولین روشهایی دانست که بشر در این مورد به کار برده است. بن جانسون می گوید تا تو را ببینم و بسیاری از روانشناسان نیز معتقدند اگر بخواهیم اطلاعاتی در مورد شخصی بدست آوریم و او را بشناسیم چرا از خود او نپرسیم(دانشمند، 1357).
مصاحبه را به رابطه کلامی چهره به چهره تعریف کرده اند که مانند سایر روشهای ارزشیابی شخصیت و تشخیص برای گردآوری اطلاعاتی به منظور شناخت ویژگی های فرد صورت می گیرد. بر خلاف آنچه در مکالمات روزمره خود با افراد مشاهده می کنیم مصاحبه در تشخیص و ارزشیابی شخصیت رابطه کلامی است که برای تحقق هدف مشخصی ایجاد می گردد. این کنش متقابل کلامی همه گاه واجد ارزش درمانی می باشد و لذا انجام آن را به وسیله افراد تعلیم دیده توصیه کرده اند.
پس از این بررسی اجمالی و قبل از شروع بحث در باره انواع مصاحبه و کاربرد هریک باید یادآور شویم که مصاحبه را به طور کلی به دو نوع تقسیم می کنند.
1- مصاحبه سازمان یافته
2- مصاحبه آزاد.
در مصاحبه سازمان یافته که آنرا مصاحبه محدود نیز می نامند مصاحبه گر مقید است در چهارچوب مشخص، اطلاعات مشخصی را از مصاحبه شونده گردآوری کند. تحجر و خشکی مشهود در این مصاحبه از ایراداتی است که بر آن وارد دانسته اند. در ارائه هر نوع خدمت روانی، از تشخیص و ارزشیابی گرفته تا درمان، ایجاد ارتباط و تفاهم از اصول اساسی و اولیه می باشد و باید اعتراف داشت وقتی مصاحبه شونده ناگزیر بود در مدت زمان مشخصی به سوالات محدودی پاسخ دهد از ایجاد چنین رابطه ای جلوگیری می شود به طوری که مصاحبه گر حتی از گردآوری اطلاعات لازم عاجز خواهد بود. عده ای از روانشناسان، به مسئله تقویت بازداری و واپس زنی اشاره کرده اند و این نوع مصاحبه با یکی از عوامل تقویت کننده آن دانسته اند. مراجع در مصاحبه محدود ناگزیر از بازداری بیشتر در بیان عواطف و سرکوبی نیازهای خویش می شود که بدون شک به برداشت منفی وی از روانشناسی منجر می گردد(دانشمند، 1357).
برای رفع اشکالاتی که بدان اشاره کردیم تدابیری اندیشیده اند. گاه در مصاحبه سازمان یافته، در صورتی که به وسیله افراد باتجربه انجام پذیرد، آزادیهایی را مجاز می دارند. بدین معنی که موارد مطالعه و نوع سوالات را مشخص می کنند اما مصاحبه شونده را در بیان آنچه در موردی خاص به ذهنش آمد و یا نیاز به بازگویی آن را احساس کرد آزاد می گذارند. مثلا مصاحبه گر می داند که موضوع مصاحبه گردآوری اطلاعاتی در مورد وضع شغلی مراجع می باشد اما مصاحبه شونده آزاد است در این مورد هر چه می خواهد بیان کند.
برعکس آنچه در مصاحبه سازمان یافته مطرح است در مصاحبه آزاد هیچ قید و شرطی وجود ندارد و مصاحبه گر بدون هیچ محدویتی به اقتضای اوضاع و احوال و بنا به میل و سلیقه خویش دامنه وسیع تر و لایه های گوناگونی را مورد بررسی قرار می دهد. در این نوع مصاحبه، مراجع نیز در بیان خود آزادی کامل را دارا می باشد.
به طور کلی می توان گفت در مواردی که نیاز به کمی ساختن اطلاعات حاصله محسوس گردد مصاحبه سازمان یافته واجد ارزش عینی و اعتبار بیشتری خواهد بود بخصوص اگر مصاحبه گران تجربه کافی برای انجام مصاحبه آزاد را نداشته باشند. به هر حال به طوری که یادآور شدیم خشکی و تحجر موجود در این نوع مصاحبه مشکلاتی را در راه ایجاد رابطه با بیمار و تسهیل در بیان عواطف، افکار و عقاید وی ایجاد می کند.
کاربرد مصاحبه
مصاحبه را می توان بر اساس محل انجام، و هدف های آن به هفت نوع گوناگون تقسیم کرد که به شرح هریک می پردازیم.
1- مصاحبه استخدامی
کاربرد این نوع مصاحبه بیشتر در مدیریت و صنعت بوده هدف آن ارزیابی لیاقت و شایستگی داوطلبان برای احراز یک شغل و یا سمت سازمانی می باشد.
2- مصاحبه مشکل یابی
این مصاحبه در ادارات و یا واحدهای صنعتی برای کشف و فهم عواملی که اختلالاتی در انجام صحیح امور و یا روابط بین کارمندان ایجاد کرده اند انجام می پذیرد.
3- نظر خواهی
در این نوع مصاحبه سعی می شود از طریق مراجعه به نمونه ای از جمعیت از افکار و عقاید، برداشتها و بازخوردهای مردم نسبت به موضوع خاصی به گردآوری اطلاعات بپردازند.
4- مصاحبه تحت فشار
این نوع مصاحبه در شرایط تصنعی و در موقعیت های ناگواری که عمدا برای بررسی دقیق و ارزشیابی واکنش افراد ایجاد می شوند صورت می گیرد. هدف عبارت است از مشاهده و مطالعه دقیق واکنش در برابر شرایط ناخوشایند و فشارهایی که در پاره ای امور بر انسان وارد می شود.
5- مصاحبه تشخیصی
کاربرد این نوع مصاحبه در کلینیک ها، بیمارستانها و مراکز بهداشت روانی برای تشخیص اختلالات، گردآوری اطلاعات اولیه در مورد مراجع و برآورد و ارزیابی وضع روانی وی می باشد. مصاحبه برای تنظیم تاریخچه فردی که به امر تشخیص کمک می کند نیز به عنوان نوعی مصاحبه تشخیصی شناخته شده است.
6- مصاحبه قبل و بعد از انجام آزمونهای روانی
هدف از این نوع مصاحبه اتخاذ تصمیم در مورد مراجع می باشد.البته پیشداوری ناشی از بررسی آزمونهایی که در مورد مراجع اجرا گردیده است مشکلاتی را در انجام صحیح این نوع مصاحبه فراهم می آورد.
7- مصاحبه اختتامی یا ترخیصی
این مصاحبه نیز در بیمارستانها و کلینیک های روانی به منظور ارزشیابی وضع بیمار و اتخاذ تصمیم در مورد ادامه درمان و یا ترخیص وی صورت می گیرد.
مقاومت و حل آن در مصاحبه
می دانیم مصاحبه وسیله ارتباط بین روانشناس و فرد مراجع است که طی آن به بررسی درباره وی می پردازیم و تدابیری را برای تسهیل و ایجاد تداوم در قدرتهای بیانی او می اندیشیم. گرچه جلب اعتماد مراجع، تقویت امیدواری و ایجاد این برداشت که ما قادر به ارائه کمک های لازم هستیم، همکاری او را تا حدودی تضمین می کند، معهذا رعایت نکات زیر در از میان برداشتن خطوط دفاعی مصاحبه شونده تاکید و توصیه می شود(دانشمند، 1357).
1- اجتناب از اظهار تعجب درباره گفته های بیمار.
2- خودداری از اظهار علاقه زیاد نسبت به یک موضوع.
3- خودداری از قضاوت های اخلاقی و ارزشی.
4- اجتناب از ایفای نقش مجازات کننده.
5- خودداری از انتقاد از وی.
6- پرهیز از قول دادن بیجا.
7- خودداری مصاحبه گر از سخن گفتن درباره خود.
8- اجتناب از تهدید کردن مراجع.
9- اجتناب از اشاره به مسائل و مشکلات خود.
10-خودداری از نشان دادن بی صبری و ناشکیبایی.
11-خودداری از بحث های سیاسی و مذهبی.
12- اجتناب از تمسخر مراجع.
13-اجتناب از تحقیر مراجع.
14-خودداری از سرزنش مراجع به خاطر شکستها و کمبودهایش.
15- اجتناب از تفسیر زودرس و تجزیه و تحلیل عمقی.
16-خودداری از تفسیر و تعبیر خواب.
17- اجتناب از بررسی خاطرات و تجربیات ناگوار تا هنگامی که مقاومت وجود دارد.
18-خود داری از تمجید ظاهر و آرایش مراجع.
19-اجتناب از اطمینان دادن به مراجع.
20- احترام به حقوق مراجع در اظهار عقاید و افکارش.
21-تکرار منظور و هدف مصاحبه.
22-خودداری از اعلام تشخیص.
23- اجتناب از پرسش درباره مسائلی که وی نسبت به آنها حساسیت دارد.
24- انجام مصاحبه چهره به چهره در جلسات اول.
25- اجتناب از حرف زدن زیاد.
26-خود داری از بلند حرف زدن.
27-خود داری از پند و اندرز.
اشتباهات مصاحبه و راه حل آنها
در مصاحبه نیز روانشناس با مشکلاتی مواجه است که از اعتبار مصاحبه به عنوان یک وسیله ارزشیابی و تشخیص می کاهد. این مشکلات ناشی از اشتباهاتی هستند که معلول فرایند مصاحبه، مصاحبه شونده و مصاحبه گر می باشند.
اشتباهات ناشی از فرایند مصاحبه را می توان معلول شبکه بغرنج و بسیار پیچیده کنشهایی دانست که در روابط چهره به چهره بین مصاحبه گر و مصاحبه شونده صورت می گیرد(ببی، 1384).
موقعیتی که در آن مصاحبه صورت می گیرد نیز ممکن است خطاهایی را موجب گردد. راه حلی که برای این مشکل پیشنهاد شده است تکرار هرچه بیشتر مصاحبه با فرد مورد نظر می باشد.
اشتباه دوم ناشی از ترس ها و دلهره های مصاحبه شونده و نقش هایی است که ایفای آن از وی انتظار می رود. سازمان بخشی دقیق مصاحبه و پیش بینی این نقشها تا حدودی از بروز این اشتباه می کاهد.
اشتباه و مشکل دیگر ناشی از خود مصاحبه گر است که بیشتر معلول ویژگیهای شخصی مصاحبه گر، اشتباه در یادداشت کردن جریان مطالعه، استناط غلط، نداشتن آموزش کافی و مکتبی که مصاحبه گر از آن پیروی دارد می باشد(رفیع پور،1360).
میزان کردن جریان مصاحبه و آموزش دقیق مصاحبه گران تا حدودی از این مشکل می کاهد. در انتها به معرفی یکی از پرسش نامه هایی که در مصاحبه تشخیصی ساختار یافته در مورد کودکان بیشترین کاربرد را دارند می پردازیم.
جدول مصاحبه تشخیصی برای کودکان (DISC)
ساخت و محتوا
DISC (شافر و دیگران، 1991) شامل 231 پرسش اصلی و 1186 پرسش متناسب با پاسخ های مصاحبه شوندگان است و دو فرم موازی دارد؛ فرم کودکان (DISC-c) که برای افراد 9 تا 17 سال و فرم والدین (DISC-P) که برای افراد 6 تا 17 سال طراحی شده اند. در سالهای بعد فرم معلم (DISC-T) آن نیز با توجه به ملاک های DSM-IV طراحی شده است (فریک و دیگران، 1994). در این فرمها خود کودکان، والدین و معلمان آنها رفتار کودکان را توصیف می کنند.
اعتبار
ویژگی های روانسنجی DISC از سوی پیاسن تینی و دیگران (1993) ، شواب – استون و دیگران (1993)، شافر و دیگران (1993) با استفاده از گروهی مشتمل بر 75 نفر بررسی شده است. ضریب آلفای کرونباخ در مقیاسهای مختلف بین 56/0 تا 88/0 گزارش شده است.
روایی
پیاسن تینی و دیگران (1993) رابطه میان تشخیص مبتنی بر DISC و تشخیص متخصصان بالینی را که شاخصی از روایی است، بررسی کردند. در کل میزان توافق میان داده های حاصل از دو روش یاد شده در فرم والدین DISC متوسط (50/0) و درفرم کودکان DISC پایین (34/0) و میزان توافق کل نیز 41/0 گزارش شده است.
مصاحبه ها را به چند طریق دیگر نیز می توان دسته بندی کرد:
مصاحبه فردى
در مصاحبههاى فردي، هدف، بيشتر کسب آگاهى و شناساندن افراد (خبرساز يا عارى و غيرمعروف)، عقايد، افکار و نظرهاى آنان در زمينههاى سياسي، فرهنگي، مذهبي، اجتماعي، علمى ... است. تفاوت اين نوع مصاحبه با نوشتن بيوگرافى (شرح حال) در اين است که بيوگرافى در مورد شخص نوشته مىشود (کى و کجا متولد شده، تحصيلات او در چه پايه است، چه کارهائى انجام داده و در چه سمتهائى خدمت کره است، تأليفات او چه بوده و...) درحالىکه در مصاحبه فردى شخص در مورد خويش سخن مىگويد. اينگونه مصاحبه را مىتوان با هر فردى از افراد جامعه انجام داد ولى بايد به اين نکات توجه داشت.
۱. فرد بهخاطر شخصيت خود در جامعه معروف است (بُعد شهرت) و کارها و گفتههاى او ارزش ويژه دارد.
۲. فرد مشهور نيست، اما عملى که انجام داده يا مىدهد يا در جايگاهى که فعلاً قرار دارد، مورد توجه قرار گرفته است. مثلاً اختراع يا اکتشافى کرده، در جبهه جنگ شهامت ويژهاى از خود نشان داده، پرستار فداکارى بوده و کارهائى از اين قبيل ...
در تهيه ”مصاحبه فردي“ بايد به اين نکات توجه کرد:
۱. برخلاف مصاحبه خبرى که توصيف محيط مصاحبه و حرکات مصاحبه شونده ضرورى نيست، در تنظيم مصاحبه فردى چه با افراد معروف و چه افراد عادى اين کار ضرورى است.
۲. ذکر تکيهکلام مصاحبه شونده يا عبارتهائى که او در مصاحبه زياد تکرار مىکند، در مصاحبه خبرى ضرورى نيست، درحالىکه در مصاحبه فردى در اکثر مواقع لازم است، زيرا اينگونه مطالب ويژگىهاى فردى شخص را نمايان مىکند، اما بايد توجه داشت که بيان اينگونه مطالب نبايد موضوع اصلى مصاحبه را تحتالشعاع قرار دهد.
۳. بهطورکلى در مصاحبه، اشتباههاى مصاحبه شونده از لحاظ دستور زبان مىيابد تصحيح شود. فراموش نشود که در مصاحبه فردي، هدف اصلى شناساندن طرز فکر، عقيده و نظر مصاحبه شونده است و در مصاحبه خبرى ارائه اطلاعات جديد در مورد يک رويداد.
مصاحبه گروهى (جمعی)
در مصاحبه گروهى (جمعي)، آگاهى از عقايد، افکار و نظر تعداد زيادى از افراد جامعه مورد توجه و نظر است و خبرنگار، اطلاعات خود را از چندين نفر بهدست مىآورد. معمولاً موضوع مصاحبه گروهى مطالبى در رابطه با وقايع جارى است که مستقيماً به مردم مربوط مىشود. تفاوت مصاحبه گروهى با مصاحبه خبرى در اين است که مصاحبه شونده شخص مسئولى نيست، بلکه فردى است که صرفاً نظر خود را بيان مىکند. مصاحبه گروهى تحتعنوان نظرخواهى نيز صورت مىگيرد. فرض کنيد دولت مىخواهد درباره پذيرش دانشجو در دانشگاهها تصميم بگيرد که شرط ورود به دانشگاه را ميزان معدل سال آخر دبيرستان تعيين کند. خبرنگاران روزنامه در سطح شهر نظر گروهى از دانشآموزان را درباره اين تصميم جويا مىشوند و نظرات آنان را کسب مىکنند و به چاپ مىرسانند، اين نوع نظرخواهىها، گاه يک تصميم را مسجل و برخى اوقات تغيير مىدهد.
در تهيه مصاحبه گروهى بايد به نکات زير توجه داشت:
۱. گرچه يافتن افراد براى مصاحبه گروهى کار مشکلى نيست، ولى بايد توجه داشت که انتخاب افراد بايد با موضوع مصاحبه منطبق باشد، مثلاً اگر موضوع مصاحبه در زمينه مسائل کارگرى است، مصاحبه شوندگان را بايد از ميان کارگران کارخانهها انتخاب کرد و نه مردم کوچه و بازار.
۲. تعداد مصاحبه شوندگان اندازه معينى ندارد، در اکثر موارد تعدادى بين ۱۰ تا ۲۰ نفر کافى است ولى بايد توجه داشت که اينگونه مصاحبهها را هيچگاه نمىتوان بهعنوان يک تحقيق علمى تلقى کرد مگر تعداد و روش انتخاب افراد با اصول آمار و روشهاى سنجش افکار منطبق باشد. اگر هدف تنها ارائه تصويرى از نظرها و افکار افراد محدود و معينى از جامعه باشد، مصاحبه گروهى براى اين منظور مناسب است. بنابراين در مصاحبه گروهى نبايد اطلاعات جمعآورى شده را به کل جامعه و حتى به گروه خاص تعميم داد. از اينرو، بهجاى اينکه نوشته شود ”کارگران کارخانهها معتقد هستند که...“ بايد نوشت: ”اکثر کارگرانى که در اين مصاحبه شرکت داشتند، معتقد هستند که...“.
۳. در اينگونه مصاحبهها بايد توجه داشت براى اينکه بتوان پاسخها را با يکديگر ترکيب کرد، براى همه مصاحبه شوندگان بايد سؤال يکسان باشد. اگر در زمينه يک موضوع سؤالها به گونههاى مختلف طرح شود، ترکيب يا تجزيه و تحليل پاسخها امکانپذير نخواهد بود.
پرسش بايد ساده و روشن طرح شود تا مصاحبه شوند بتواند مفهوم مطلب را بهسرعت دريابد. بنابراين نبايد پرسشهاى طولانى و پيچيده را در مصاحبه گروهى مطرح کرد. همچنين پرسشهاى نبايد ”جهتدار“ باشد، زيرا در چنين مواردي، پاسخها حاوى تأثير مصاحبهکننده بر روى مصاحبه شونده خواهد بود.
مصاحبه شفاهى (حضورى)
در مصاحبههاى حضورى يا مصاحبههائى که بهوسيله تلفن صورت مىگيرد، رکن اصلى مصاحبهکننده است. مصاحبهکننده بايد علاوه بر تسلط بر تکنيکهاى مصاحبه، آگاهىهاى عمومى گستردهاى داشته باشد، اين آگاهىها در حد تخصصهاى روزنامهنگارى است. يک مصاحبهکننده بايد از علوم مختلف بهويژه جامعهشناسى و روانشناسي، شناخت کافى داشته باشد.
شناخت سريع مخاطب و حالات روحى او، مهمترين ابزار دست مصاحبهکننده است، چون به هر حال يک رابطه متقابل بين مصاحبهکننده و مصاحبهشونده بهوجود مىآيد و کسى که قادر است اين ارتباط را حفظ کند و مانع از گسستن آن شود، مصاحبهکننده است. با اولين نگاه بايد حالتهاى مصاحبهشونده ارزيابى شود و با نخستين سؤال اين ادراک کامل شود و در عين حال مصاحبهکننده بايد هميشه چند سؤال پىدرپى در حافظه خود آماده عرضه داشته باشد.
مصاحبه کتبى (غیر حضوری)
عدهاى از مصاحبهشوندهها ترجيح مىدهند جواب سؤالهائى را بهصورت کتبى بدهند، زيرا هم تسلط بيشترى پيدا مىکنند و هم فرصت کافى براى پاسخ دادن در اختيار دارند. در چنين موردى خبرنگار سؤالها را بهصورت کتبى به مصاحبهشوندده ارائه مىدهد و مصاحبهشونده نيز پاسخ سؤالها را بهصورت کتبى مىدهد. اگر پاسخ به سؤالهاى ”پرسشنامه“ها را نيز در زمره مصاحبههاى کتبى بدانيم، معمولاً اين نوع مصاحبهها براى کارهاى تحقيقى مورد استفاده قرار مىگيرد. مصاحبه کتبى کمتر جنبه خبرى پيدا مىکند و از عمدهترين کاستى آن نيز عدم حضور خبرنگار است و اين احتمال همواره وجود دارد که مصاحبهشونده به سؤال يا سؤالهائى پاسخ ندهد.
مصاحبه هدايتشده
مصاحبه هدايتشده (Directive Interview)، مصاحبهاى را گويند که اختيار طرح پرسشها و کنترل جريان مصاحبه در دست مصاحبهگر (مصاحبهکننده) باشد. مصاحبهکننده پرسشهاى مشخص (Specific Question)، مطرح مىکند و جوابهاى مشخص هم از مصاحبهشونده مىخواهد، بهعبارت ديگر در مصاحبه هدايتشده موضوع مصاحبه از قبل تعيين شده و مورد موافقت طرفين قرار گرفته است.
يکى از کاستىهاى مصاحبه کاملاً هدايت شده در اين است که مصاحبهشونده تحت تأثير نفوذ مصاحبهکننده قرار مىگيرد. سؤالهائى که مطرح مىشود، جهت جواب را تعيين مىکند و امکان دارد، اطلاعات لازم در مورد موضوع مصاحبه ابراز نشود. همچنين، سؤالهاى مشخص ممکن است، سبب رنجش مصاحبهشونده شود. اگر از همان ابتداى مصاحبه، سؤالهاى دقيق و مشخص طرح شود، اين امکان وجود دارد که مصاحبهشونده از پاسخ به پرسشهاى مهمى که در پيش است اجتناب ورزد.
ارزيابى رفتار و حرکات (ارتباط غيرکلامي) مصاحبهشونده ضرورى است، زيرا خبرنگار ممکن است بتواند ميزان تمايل يا عدم تمايل مصاحبه شونده را نسبت به مصاحبه تعيين کند. اگر مصاحبهشونده نسبت به موضوع مصاحبه و مصاحبهکننده نظر موافق داشته باشد، مىتوان حدس زد که مصاحبه با موفقيت به انجام خواهد رسيد. در هر صورت اولين قسمت مصاحبه هميشه مشکلترين مرحله است. اگر احساس شود که مصاحبهشونده مايل به همکارى در تهيه مصاحبه است، مىتوان پرسشهاى مشخص را از همان ابتدا مطرح کرد، اما برعکس، اگر حس شود که او حالت دفاعى به خود گرفته است، بهتر است که مصاحبه را با سؤالهاى ”آسان“ يا در واقع پرسشهائى که پاسخ به آن راحت است، شروع کرد و سؤالهاى مهمتر را به مراحل بعدى مصاحبه موکول کرد.
مزاياى مصاحبه هدايت شده اين است که چون مصاحبه با پرسشهاى مشخص و دقيق صورت مىگيرد، کارآئى و سرعت بيشترى نيز با خود همراه دارد. خبرنگار، هدايت مصاحبه را برعهده دارد و بنابراين مىتواند جهت مصاحبه را تعيين کند و اطلاعات لازم را بهدست آورد.
مصاحبه هدايت نشده
مصاحبه هدايتنشده (Nondirective Interview)، مصاحبهاى را گويند که موضوع و پرسشها قبلاً تعيين نشده باشد و کنترل جريان مصاحبه در دست مصاحبه شونده باشد، اين نوع مصاحبه مانند يک گفتگوى دوطرفه است، از اينرو به مصاحبه هدايتنشده، مصاحبه آزاد هم مىگويند.
کاستى مهم مصاحبه هدايتنشده اين است که براى تهيه و تنظيم آن احتياج به صرف وقت زيادى است. خبرنگارى که موظف است در روز چند خبر تهيه کند نمىتواند وقت خود را براى موضوعهائى که ارتباطى به موضوع اصلى مصاحبه ندارد، صرف کند.
در مصاحبه هدايت نشده، کنترل مصاحبه در دست کسى است که معمولاً نبايد باشد. خبرنگارى که تماماً متکى به روش هدايت نشده است در مواردى که احتياج است جهت جريان مصاحبه را تعيين کند، اختيار ناچيزى از خود دارد. امکان خارج شدن از موضوع و طرح مسائل غيرضرور در مصاحبه هدايتنشده بسيار است.
از مزاياى مصاحبه هدايت نشده اين است که مصاحبه از حالت رسمى خارج شده و مصاحبهشونده به اختيار خود مىتواند به پرسشها پاسخ گويد، بنابراين مصاحبهشونده کمتر زير نفوذ خبرنگار قرار مىگيرد.
ترکيب روش هدايت شده و آزاد
خبرنگاران بهندرت از يکى از دو روش مصاحبه هدايت شده (بسته) يا هدايتنشده (آزاد) استفاده مىکنند. بهترين روش اين است که هر دو حالت با يکديگر ترکيب شود و مصاحبه بهصورت ترکيبى از هر دو نوع باشد، يعنى خبرنگار هم سؤالهاى مشخص و دقيق و هم پرسشهاى کلى (Broad Questions)، و عمومى را در نظر داشته باشد و بپرسد. بهتر است مصاحبه را با پرسشهاى کلى و بدون جهت آغازکرد تا مصاحبهشونده با آرامش خاطر، مصاحبه را شروع کند. طرح چنين سؤالهائى حتى ممکن است طرح موضوع جديدى را در مصاحبه پيش آورد که نه فقط خبرنگار سؤالى در مورد آن مطرح نکرده، بلکه قبل از مصاحبه هم پيشبينى نکرده است.
پس از طرح کردن سؤال يا سؤالهاى کلى اوليه، خبرنگار مىتواند پرسشهاى دقيق و مشخص خود را براى رفع ابهامها طرح کند. بايد توجه داشت که نحوه سؤال بهصورت کلى يا مشخص، علاوه بر ارتباطى که به نحوه جريان اداره مصاحبه دارد، به نوع مصاحبه هم مربوط است. در مصاحبه خبرى و مصاحبه گروهى (جمعي) مناسب است خبرنگار مصاحبه را بهصورت هدايت شده اداره کند، پرسشهاى مشخص بپرسد و کنترل جريان مصاحبه را در دست بگيرد. در مصاحبه فردي، هنگامى که خبرنگار مىخواهد به مصاحبهشونده اجازه دهد تا عقايد، نظرات و مطالب جديد و جالب توجه خود را بيان دارد مصاحبه هدايتنشده يا آزاد با طرح کردن سؤالهاى کلى و عمومى مناسبتر است.
مصاحبه نیمه ساختارمند
برخلاف مصاحبه کاملا ساختارمند که سوالات کاملا مشخص هستند ، در مصاحبه نیمه ساختارمند ما شاهد انعطاف در مصاحبه هستیم. در این نوع مصاحبه، سوالات باتوجه به نوع گفتگوهایی که بین طرفین صورت می گیرد، ممکن است دستخوش تغییراتی شوند.
در این نوع مصاحبه، بهتر است از راهنمای مصاحبه که عبارت از "یک دسته بندی غیررسمی از موضوعات و سوالاتی که مصاحبه کننده می تواند به شیوه های مختلف از مصاحبه شوندگان مختلف بپرسد" است، استفاده کنیم.(لیندلف و تیلور،2002).
این راهنماهای مصاحبه به مصاحبه کنندگان کمک می کنند که بدون اعمال محدودیت در سوالات و موضوعات در یک فرمت خاص، تمرکز خود را بر آنها حفظ کنند. این آزادی به مصاحبه کنندگان کمک می کند که سوالات خود را باتوجه به بافت و موقعیت مصاحبه و هریک از مصاحبه کنندگان تنظیم کنند(لیندلف و تیلور،2002).
مصاحبه عمقى
مصاحبه عمقى (In-Depth Interview)، در واقع يک گفتگوى دوطرفه است. از يکسو روزنامهنگار متخصص و صاحبنظر و از سوى ديگر صاحب يا صاحبان انديشه و تخصص و نظر در زمينههاى سياست، اقتصاد، ادب و فرهنگ، هنر و... بهعنوان مصاحبهشونده يا مصاحبهشوندگان. دايره موضوع مورد گفتگو در مصاحبه عمقى هرچه محدودتر باشد بهسمت تخصصى شدن پيش مىرود.
فرض کنيد يک روزنامهنگار متخصص در امور سينما با کارگرانى گفتگوئى در مورد صرفاً سينما بهعمل آورد. موضوع سينما يک موضوع تخصصى است و بحث حول محورهاى فني، تکنيکى و پيام سينمائى دور مىزند. چنين گفتگوئى دوطرفه شکل يک مصاحبه عمقى مىگيرد. با اين حال مىتوان گفت از اين هم تخصصىتر مىتوان برخورد کرد. مثلاً گفتگوى يک روزنامهنگار متخصص با يک صاحبنظر در امور سينما صرفاً در مورد سينماى سياسي، کمدى يا موزيکال و...
بدين ترتيب دايره بحث محدودتر و عمق گفتگو بيشتر شده است. در مورد هر يک از زمينههاى سياسي، اقتصادي، فرهنگى و هنرى مىتوان با افراد صاحبنظر اقدام به انجام يک مصاحبه عمقى کرد.
پرسش و پاسخ در مصاحبههاى عمقى با ديگر انواع مصاحبهها تفاوت اساسى دارد. روزنامهنگار متخصص يک پرسشگر صرف نيست، خود صاحبنظرى است که با اداره مصاحبه، نظرات مصاحبهشونده متخصص را مورد تجزيه و تحليل قرار مىدهد. سؤالها فقط براى شکافتن موضوع مورد بحث است. به همين دليل مصاحبه عمقى به يک مباحثه شبيه مىشود چرا که الزاماً نظرات روزنامهنگار متخصص با مصاحبهشونده يکسان نيست. اگر نگوئيم هميشه، اما در بيشتر مصاحبههاى عمقى همسان نبودن نظرات روزنامهنگار با مصاحبهشونده، پديدهاى است که در اين نوع مصاحبهها به کرات پيش مىآيد و همين نکته است که مصاحبههاى عمقى را خواندنى و جالب توجه مىکند.
روزنامهنگار در ابتدا موضوع مصاحبه را براى خواننده روشن مىکند و با معرفى مصاحبهشونده چگونگى انجام مصاحبه را تشريح مىنمايد پرسشها در اين نوع مصاحبهها تلفيقى از سؤالهاى ساده و يکوجهى توأم با پرسشهاى مرکب (چند سؤالي) است.
مصاحبه گسترده (در سطح)
مصاحبه گسترده در سطح به مسائل و موضوعهاى مختلف مىپردازد و عمق مطالب را مورد توجه قرار نمىدهد. سؤالات کوتاه و درنتيجه پاسخها نيز کوتاه خواهد بود و گاه مصاحبهشونده با ”بلى و خير“ مىتواند به پرسشها پاسخ گويد.
در اين نوع مصاحبه ميزان سواد، دانش، آگاهى و تخصص موردنظر نيست و به همين دليل موضوعهاى مختلفي، آن هم در سطح مورد سؤال قرار مىگيرد. مصاحبهشونده ممکن است يک رئيسجمهور، يک پزشک، يک راننده تاکسى يا يک فروشنده کالا باشد. در اين نوع مصاحبهها که پرسشها و پاسخها ساده است، هدف کسب اطلاعات و اخبار بدون ريشهيابى موضوع يا معرفى افراد از نظر زندگي، نوع برخورد بامسائل مختلف جامعه و چگونگى کسب و کار وى است. در مصاحبه گسترده ممکن است پرسشها از دانستن اسم، شغل، محل زندگي، چگونگى گذراندن اوقات فراغت، ”آيا به سينما مىرويد؟“، ”چه فيلمهائى را دوست داريد؟“ و... تجاوز نکند، اما در عين حالگيرائى اين نوع مصاحبه به چگونگى پرداخت و ترکيب و رديف سؤالها و پاسخهائى که خبرنگار دريافت مىکند و پيامى که در خلال آن قرار است به مخاطبين داده شود، بستگى پيدا مىکند.
مصاحبه خبرى
در مصاحبه خبرى (Interviewer)، هدف مصاحبهگر، کسب اطلاعات دقيق و مشخص از منبع خبر جهت روشن شدن موضوع يا موضوعهاى خبرى روز است. در اين نوع مصاحبه، مطالب تنظيم شده حاوى اطلاعات جديدى است که قبلاً انتشار يافته است. فرض کنيد دولت اعلام مىکند که تعدادى کارشناس ايرانى را براى همکارى با دولت کويت به آن کشور اعزام خواهد کرد تا در زمينه اکتشاف و بهرهبردارى از منابع نفت با متخصصان کويتى همکارى کند. خبر اين موضوع در روزنامه منتشر مىشود، اما چندين سؤال باقى است که براى يافتن پاسخ آنها، نياز است مقامات مسئول (در اينجا وزير نفت) توضيح دهد. مثلاً:
- آيا ايران در کار اکتشاف و بهرهبردارى منابع نفت در آن کشور سرمايهگذارى هم مىکند؟
- همکارى دو کشور به چه صورت و تا چه حد خواهد بود؟
- چه تعداد کارشناس ايرانى به کويت خواهند رفت و مدت همکارى دو کشور چه مدت خواهد بود؟
و پرسشهائى از اين قبيل ... که براى دريافت پاسخ به آنها خبرنگار بايد با مقامات مسئول کشور مصاحبه کند.
مثال:
تهران - گروه خبر:
در پى خارج شدن قطار مسافربرى تهران-مشهد از خط، مسئول خطوط راهآهن، فرسودگى ريلها را عامل اين حادثه ذکر کرد. قطار مسافربرى تهران-مشهد ديروز بعدازظهر در منطقه سمنان از خط خارج شد و ۱۸ مسافر مجروح شدند.
در پى اين حادثه (نام و نام خانوادگي) مسئول خطوط راهآهن در مصاحبهاى گفت: هماکنون مأموران مشغول مرمت ريلها هستند.
وى گفت: اين دومين حادثه طى امسال در اين مسير است و به همين دليل قرار شد تا پايان سال کليه ريلهاى فرسوده و مرمت يا تعويض شود.
مسئول خطوط راهآهن افزود: همه مجروحان حادثه ديروز بهطور سرپائى مداوا شدند و با اعزام يک قطار ويژه به مسير خود ادامه دادند.
مصاحبه تفسيرى
پس از وقوع هر خبرى براى روشن شدن جزئيات رويداد اقدام به مصاحبه خبرى مىشود تا اطلاعات تازه به آگاهى خوانندگان برسد، همگام با اين نوع مصاحبه، مصاحبه تفسيرى (Commentary Interview)، نيز صورت مىگيرد که مصاحبه شونده در مورد انگيزه وقوع رويداد، نظر خود را بيان مىکند. مصاحبه شوندگان در اين نوع از مصاحبه داراى ديدگاهى هستند که گاه به خبر اعتبار مىبخشند و آن را توجيه مىکنند و گاه ممکن است نظر آنان مغاير خبر اعلام شده باشد. در هر حال مصاحبههاى تفسيرى جايگاه ويژهاى در روزنامهها و ساير رسانههاى خبرى دارند. مثلاً در مورد خبرى که در بررسى مصاحبه خبرى گفته شد، خبرنگار براى کسب نظر برخى افراد که صاحبنظر شناخته مىشوند، مصاحبهاى ترتيب مىدهد تا از ديدگاه آنان درباره تصميم دولت در مورد اعزام کارشناس به کشور کويت، خوانندگان خود را مطلع کند. ممکن است اين شخص نظر مساعد نسبت به اعزام کارشناسان ايرانى داشته باشد و آن را بهنفع کشور بداند يا برعکس اين اقدام را مغاير منافع و مصالح ملى تشخيص بدهد. بههر حال اين يک نظر شخصى است و انتخاب چنين افرادى ارتباط مستقيم با مشى روزنامه دارد.
مثال: ناآرامىها در جاکارتا (اندونزي) زمانى آغاز شد که سربازان به ساختمان مقر حزب اپوزيسيون (حزب دموکراتيک) به رهبرى خانم ”مگاواتى سوکارنو پونزه“ دختر احمد سوکارنو رئيسجمهور پيشين اندونزى حملهور شدند و با ضرب و جرح طرفداران وي، نزديک به ۲۰۰ نفر از آنان را دستگير کردند.
در سال ۱۹۹۳ حزب دموکراتيک ”پي.دي.آي“ خانم مگاواتى سوکارنو را به رهبرى خود برگزيد. ظرف سهسال گذشته بر محبوبيت خانم سوکارنو به ميزان قابل توجهى افزوده شد.
سوهارتو از افزايش محبوبيت دختر سوکارنو به وحشت افتاد و سرانجام دو ماده پيش با تحريک و کمک يک گروه انشعابى از حزب دموکراتيک، وى را از رهبرى حزب کنار گذاشت. بحران رهبرى در حزب به خيابان جاکارتا کشيده شد و دولت نگران حکومت ۳۰ ساله ژنرال شد.
خانم ”کامل بوجاجيو“ از گروه حمايت از حقوق بشر در اندونزى که مقر آن در لندن است، در مصاحبهاى با شبکه خبرى بي.بي.سى اوضاع کنونى اندونزى را چنين ارزيابى مىکند:
- آيا فکر مىکنيد که اعتراضهاى مردمى به بهانه حمايت از خانم سوکارنو، در نهايت خطرى براى دولت سوهارتو فراهم خواهد آورد؟
کارمل بوجاجيو: بله، اين امکان وجود دارد. سوهارتو در موقعيت دشوارى قرار گرفته است و اگر با طرفدارن دموکراسى سازش کند، حکومت خودکامه ۳۰ ساله خود را به خطر خواهد انداخت. در صورت نشان دادن خشونت نيز او فقط عصبانيت مردم را افزايش خواهد داد و آنان را وادار به نشان دادن اعتراض بيشتر خواهد کرد.
- آيا فراهم کردن وسايل برکنارى خانم سوکارنو از رهبرى حزب دموکراتيک، به ضرر ژنرال سوهارتو تمام نشده است؟
کارمل بوجاجيو: بله، همينطور است. در پى برکنارى خانم سوکارنو، محبوبيت او به اوج رسيده است. نه تنها در جاکارتا، بلکه در بسيارى از شهرهاى کوچکتر مردم به او بهصورت يک رهبر اوپوزيسيون و طرفدار آزادى مىنگرند. در واقع سوهارتو با اشتباهى که مرتکب شد، از دختر سوکارنو يک قهرمان ساخت.
- ولى مثل اينکه جداى از ۳۰۰۰ نفرى که به طرفدارى از خانم سوکارنو دست به تظاهرات زدند، عده زيادى از مردم کوچه و بازار فقط نظارهگر اوضاع بودند؟
کارمل بوجاجيو: رقمى که من دارم، بيشتر از ۳۰۰۰ نفر است.
فراموش نکنيد که مردم با دست خالى نمىتوانند به مقابله با سربازان بهشدت مسلح بپردازند. ارتش فقط به ماشينهاى آبپاش و باتون پليس ضد شورش اکتفاء نکرد، بلکه در روزهاى آخر تظاهرات، حتى تانکهاى خود را در خيابانها مستقر کرد. مردم از نمايش قدرت ارتش به وحشت افتادند.
- آيا سوهارتو از قدرت لازم براى سرکوب آزادىخواهان برخوردار است؟
کارمل بوجاجيو: او مطمئن نيست که از حمايت بىچون و چراى ارتش برخوردار است يا نه. اين بهصورت يک علامت سؤال بزرگ براى او درآمده است. فرماندهان بلندپايه ارتش از او حمايت مىکنند، اما معلوم نيست که افسران جزء و يا سربازان ارتش هم از او اطاعت خواهند کرد يا نه. خبرهاى پشت پرده حاکى از نارضايتى برخى افسران پليس و نيروى هوائى از نحوه برخورد خشن ژنرال با دختر سوکارنو است.
کنفرانس مطبوعاتی(خبری)
يکى از راههاى اطلاعرسانى بهواسطه مطبوعات يا بهطورکلى رسانههاى خبرى به مردم کنفرانس مطبوعاتى (Press Conference)، است. مسئولان براى آگاه کردن مردم از تصميمهاى تازه، فعاليتها و اعلام مواضع با دعوت از خبرنگاران و روزنامهنگاران رسانههاى خبري، اقدام به تشکيل کنفرانس مطبوعاتى مىکنند.
در اين گردهمائىها، مسئول دعوتکننده ابتدا هدف خود را از اين تجمع بيان مىدارد و به تشريح نکات موردنظر مىپردازد و سپس به خبرنگاران فرصت ارائه پرسشها داده مىشود. کنفرانسهاى مطبوعاتى ممکن است حول يک موضوع واحد يا موضوعهاى مختلف باشد.
نقش پرسشها در کنفرانس مطبوعاتى بسيار مهم است. سؤال سنجيده، پخته و روشن ارتباط با مصاحبهشونده را تا حدى برقرار مىکند. سؤال بايد طورى مطرح شود که ضمن وضوح کامل، مصاحبهشونده را از طفره رفتن باز دارد. بدين ترتيب طرح پرسشهاى مرکب بهترين نوع سؤال در کنفرانسهاى مطبوعاتى است. زيرا معمولاً خبرنگار در چنين مصاحبههائى فرصت طرح چند سؤال را ندارد و چند سؤال پىدرپى ممکن است سبب اعتراضگردانندگان مصاحبه شود.
هنگام طرح سؤال بايد به چشم مصاحبهشونده مستقيماً نگريست و پرسش را با صداى بلند و شمرده باز گفت. با طرح سؤال سنجيده، مخاطب بهسمت خبرنگار جلب مىشود و به همين وسيله ارتباط معقول در حد کنفرانس مطبوعاتى بين مصاحبهشونده و مصاحبهکننده مىشود. ناگفته نمايند مخاطب قرار دادن مصاحبهشونده به اسم و عنوان و وضع آراسته خبرنگار در ايجاد اين ارتباط مؤثر است.
مصاحبه بالینی – تشخیصی در روان شناسی
نگاه اجمالی
توانایی اجرای یک مصاحبه بالینی (Clinical Interview) جامع نخستین و اساسی ترین گام در ارزیابی و درمان بیمار است. برای اجرای یک مصاحبه موثر و سلیس ، متخصصان بهداشت روانی باید اصول اساسی و زیر بنایی فرایند را بدانند. بطور کلی مصاحبه دارای چهار بعد و پنج مرحله است. ابعاد مصاحبه شامل رابطه (Rapport) ، تکنیک (Technique)، وضعیت روانی (mental Status) و تشخیص (Diagnosis) است. مراحل مصاحبه نیز شامل سه مرحله کلی شروع و بازگشایی (آماده کردن و غربال مشکل) ، مرحله میانی (شامل پیگیری نظریات اولیه ، اخذ تاریخچه روان پزشکی ، ارائه تشخیص و پسخوراند) و مرحله پایانی (پیش آگهی و تعیین برنامهدرمانی) است.
ابعاد مصاحبه
رابطه
منظور از رابطه چگونگی برقراری ارتباط بین بیمار و مصاحبهگر است. این ویژگی مشترک همه رواندرمانیها (Psychotherapy) است. در واقع ایجاد یک رابطه درمانی خوب بین درمان گر (مصاحبهگر) و بیمار (مراجع) از شرایط مهم برای پیشرفت درمانی است. اگر به هر دلیلی مراجع نسبت به درمانگر نگرش منفی پیدا کند، احتمال میرود که با حاضر نشدن بیمار در جلسه ، فرایند درمان قبل از موعد مقرر قطع شود، یا پیشرفت درمانی کمی حاصل آید.
تکنیک
منظور از تکنیک شیوههایی است که مصاحبهگر (درمانگر) استفاده میکند، تا رابطه درمانی را ایجاد کند و اطلاعات را کسب نماید. دامنه تکنیکها متفاوت است از سوالات باز تا سوالات بسته از تفسیر تا بازپرسی. این تکنیکها در واقع ابزاری هستند که به مصاحبهگر (درمانگر) این امکان را میدهند تا با هر شخصی به شیوه خودش صحبت کند، و اطلاعات لازم را کسب نماید.
وضعیت روانی
منظور از وضعیت روانی حالت کلی روانی بیمار (مراجع) در زمانی است که با او صحبت میشود. آیا پاسخهای بیمار واضح هستند یا مبهم؟ بیمار عصبانی است یا خوشحال؟ بدبین است یا اعتماد کننده؟ افکار او چگونهاند و…
تشخیص
تشخیص آخرین بعد ، از مصاحبه بالینی است. هر چه مصاحبهگر (درمانگر) درباره تواناییها ، نقاط ضعف ، ناراحتیها و رنجهای بیمار (مراجع) بیشتر بداند، بهتر میتواند یک تشخیص صحیح و دقیق را مطرح کند. برای این کار مصاحبهگر هر چه با تجربهتر باشد و هر چه موارد اختلال (Disorders) ، عوامل استرسزا و مهارتهای مقابلهای (Coping Skills) بیشتر بداند، بهتر میتواند به یک ارزیابی خوب از وضعیت روانی دست بزند و در نهایت یک تشخیص دقیق ارائه دهد.
مراحل مصاحبه
مرحله شروع و بازگشایی
در مرحله اولیه مصاحبه ، مصاحبهگر (درمانگر) ، بیمار (مراجع) را آماده نموده و رابطه ایجاد میکند. در این مرحله باید بیمار برای ورود به مرحله اصلی مصاحبه آماده شود.
مرحله میانی
قسمت اعظم مصاحبه قسمت میانی است. در واقع خود مرحله میانی شامل سه مرحله است که شامل پیگیری نظریات اولیه ، اخذ تاریخچه روان پزشکی و ارائه تشخیص و پسخوراند میشود. این مرحله بیشترین زمان مصاحبه را به خود اختصاص میدهد.
مرحله پایانی
در مرحله پایانی مصاحبه ، بیمار (مراجع) برای اتمام مصاحبه آماده میشود. برای این کار از طرح مطالب بسیار هیجانانگیز خودداری میشود و در کنار آن آنچه از مصاحبه بدست آمده همراه با دورنمایی از آینده بیمار (مراجع) بطور خلاصه در اختیار او گذارده میشود (پیش آگهی و تعیین برنامهدرمانی).
نتیجه گیری
ابعاد و مراحل مصاحبه دو مقوله جدا از هم نیستند، بلکه آنها به هم وابسته و در هم تنیده بوده و با هم بکار میروند (جدول پایین). از طرف دیگر تقسیم مصاحبه به مراحل مختلف بدان معنی نیست که یک مصاحبه عینا همین مراحل را طی میکند، بلکه در یک مصاحبه این توالی به هم میخورد و مراحل پس و پیش میشوند. زیرا معمولا این بیمار (مراجع) است که مصاحبهگر (درمانگر) را هدایت میکند. فایده این مرحله بندی در آن است که با پس و پیش شدن مراحل، میدانیم به کدام مرحله باز گردیم تا اطلاعات مورد نیاز را بدست آوریم.
مرحله/ بعد رابطه تکنیک وضعیت روانی تشخیص
مرحله اول : آماده کردن راحتی بخشیدن به بیمار ، تعیین حدود ، ابراز همدردی و… سوالات مفید را انتخاب کنید، سوالات باز پاسخ طرح کنید. ظاهر ، عملکرد روانی – حرکتی ، تکلم ، تفکر ، عاطفه و حافظه و… بیمار را ارزیابی کنید. شکایات عمده را طبقهبندی کنید. علائم ، شدت ، سیر بیماری و.. ارزیابی کنید.
مرحله دوم : پیگیری نظریات اولیه با بیمار متحد (همدل) باشید. از سوالات باز پاسخ بطرف سوالات بسته پاسخ حرکت کنید. سرعت تفکر ، تواناییها و انحراف از زمینهها را بررسی کنید. برداشتهای تشخیصی را تایید یا رد کنید.
مرحله سوم : تاریخچه روانپزشکی تخصص ، دقت ، علاقه و رهبری خود را نشان دهید، برای آزمایش تشویق کنید. موضوعات را پیگیری کنید، سرنخها را تعقیب کنید و بیثباتی را با هم تطبیق دهید. از آزمونهای روانی استفاده کنید، حافظه قضاوت و IQ بیمار را امتحان کنید. سیر بیماری ، تاثیر بر زندگی اجتماعی ، سابقه خانوادگی و پزشکی را بررسی کنید.
مرحله چهارم : تشخیص و پسخوراند. اطمینان حاصل کنید که تشخیص شما را میپذیرد. اختلال و راههای درمان را مورد بحث قرار دهید. یافتههای وضعیت روانی را با بیمار در میان بگذارید. تشخیصها را مشخص کنید (در صورت امکان با استفاده از D.S.M)
مرحله پنجم : پیشآگهی و تعیین برنامه درمانی. نقش صاحب قدرت را بخود بگیرید و از بابت همکاری بیمار اطمینان حاصل کنید. در مورد قرارداد درمانی با بیمار صحبت کنید. در مورد بینش ، قضاوت و همکاری با درمان استنباط کنید. پیش آکهی را معلوم کنید. آثار درمان را پیش بینی کنید.
منابع:
اخوت، ولی الله و دانشمند، لقمان (1357). ارزشیابی شخصیت. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
ببی، ارل. روشهای تحقیق در علوم اجتماعی. ترجمه دکتر رضا فاضل، 1384، تهران: سمت.
رفیع پور، فرامرز (1360). کندوکاوها و پنداشته ها. تهران: شرکت سهامی انتشار.
ژانت. م. زارب. ارزیابی و شناخت – رفتار درمانی نوجوانان، ترجمه دکتر محمد خدایاری فرد و یاسمین عابدینی (1383). انتشارات رشد.
Lindlof and Taylor, 2002 T.R. Lindlof and B.C. Taylor, Qualitative Communication Research Methods (second ed), Sage Publications, Thousand Oaks, CA (2002).
http://articlefa.ir
www.aftab.ir
www.wikipedia.org
http://mohsenazizi.blogfa.com/post-3356.aspxمنبع:
|
امتیاز مطلب : 0
|
تعداد امتیازدهندگان : 0
|
مجموع امتیاز : 0
عضو شوید
عضویت سریع
آمار مطالب
آمار بازدید
یا فاطمه به سجده بگویم به صد نفس --- مولای من تویی و به فریاد من برس !
